Periodyzacja

Wychodząc z założenia, że zamki średniowieczne w Polsce stanowią nieodłączną część budownictwa obronnego Europy feudalnej, należy rozpatrzyć ich stosunek do zamków zachodnio europejskich. Występowały tu bowiem zarówno zależności, jak i pewne odrębności spowodowane lokalnymi warunkami. Porównanie takie wydaje się tym bardziej słuszne, że kryteria przyjęte przez nas przy ustalaniu periodyzacji wykazują pewne podobieństwa do rozwiązań tej problematyki w literaturze zachodnioeuropejskiej.

Należy przede wszystkim zaznaczyć, że w okresie istnienia imperium rzymskiego wyraźnie występowały w ówczesnej Europie dwa obszary o różnych sposobach budowania stałych umocnień. W obrębie rzymskich granic wznoszono przede wszystkim murowane fortyfikacje o wyraźnej tendencji do regularnych założeń, natomiast na pozostałych obszarach, obejmujących również ziemie Polski, istniało obronne budownictwo o konstrukcjach drewniano-ziemnych.
W drugiej połowie pierwszego tysiąclecia naszej ery takie rozgraniczenie dwóch różnych obszarów uległo zasadniczym zmianom, które zostały spowodowane wielkimi ruchami migracyjnymi w związku z wędrówką ludów. Na dawnych ziemiach imperium rzymskiego powstały nowe organizmy państwowe, które zerwały z istniejącymi tu tradycjami kulturowymi i wprowadziły rodzime wzory obronnego budownictwa drewniano-ziemnego. Tak więc obszar, na którym występowały fortyfikacje drewniano-ziemne, przekroczył dawne rzymskie granice zarówno na południu, jak i na zachodzie. Ten interesujący proces aktywizacji najstarszych form europejskiego budownictwa obronnego najbardziej daje się zauważyć w państwie Franków, gdzie przeważały nowo wzniesione umocnienia o tradycyjnych konstrukcjach drewniano-ziemnych. W północnej Francji w XI wieku stawiano murowane donżony obok drewnianych zamków feudalnych.